طرحواره چیست؟ انواع طرحواره شخصیتی و تکنیک‌های مدیریت آن
طرحواره در روانشناسی یک الگوی عمیق و پایدار از باورها، احساسات و خاطره‌هاست که درباره خود، دیگران و دنیا شکل گرفته و تعیین می‌کند اتفاقات را چگونه تفسیر کنیم و چه واکنشی نشان دهیم. طرحواره شخصیتی ناسازگار یعنی همین الگو به شکلی درآمده که مدام ما را به احساس‌ها و رفتارهای آسیب‌زا برمی‌گرداند؛ مثل ترس همیشگی از طرد شدن.
طرحواره‌ها معمولا از دوران کودکی شکل می‌گیرند و می‌توانند در بزرگسالی روی نحوه فکر کردن، احساسات و رفتار افراد تاثیر مستقیم داشته باشند. شناخت طرحواره شخصیتی به افراد کمک می‌کند تا دلیل بسیاری از واکنش‌ها، ترس‌ها و رفتارهای تکرار شونده خود را بهتر درک کنند.
در این مقاله بررسی می‌کنیم طرحواره چیست، انواع طرحواره شخصیتی در روانشناسی کدام‌اند و چگونه می‌توان این الگوهای ذهنی را مدیریت کرد.
مفهوم طرحواره شخصیتی چگونه شکل گرفت؟
مفهوم طرحواره در روانشناسی سال‌هاست که مورد توجه روانشناسان و متخصصان حوزه شناخت و رفتار قرار دارد. به زبان ساده، طرحواره‌ها الگوهای ذهنی و فکری عمیقی هستند که افراد بر اساس آن‌ها دنیا، روابط و حتی خودشان را تفسیر می‌کنند.
اولین ایده‌های مرتبط با طرحواره در دهه 1930 توسط روانشناس بریتانیایی فردریک بارتلت مطرح شد. او باور داشت ذهن انسان اطلاعات و تجربیات را در قالب الگوهای شناختی سازماندهی می‌کند تا بتواند میان تجربه‌های گذشته و اطلاعات جدید ارتباط برقرار کند.
در ادامه، جرج کلی در دهه 1950 با نظریه «سازه‌های شخصی» این نگاه را به حوزه شخصیت آورد. او اعتقاد داشت افراد با استفاده از چارچوب‌های فکری شخصی خود اتفاقات اطرافشان را تحلیل و پیش‌بینی می‌کنند. این دیدگاه نقش مهمی در شناخت رفتار و شخصیت انسان داشت.
از دهه 1960 نیز آرون بک با توسعه نظریه‌های شناختی، تاثیر طرحواره‌های ناکارآمد بر مشکلات روانشناختی را بررسی کرد. تحقیقات او نشان داد برخی طرحواره‌های منفی می‌توانند زمینه‌ساز اضطراب، افسردگی و بسیاری از اختلالات رفتاری در افراد شوند.
بر پایه همین کارها، جفری یانگ از دهه ۱۹۹۰ رویکرد طرحواره‌درمانی را توسعه داد و مفهوم «طرحواره‌های ناسازگار اولیه» را مطرح کرد؛ بیشتر آنچه امروز با عنوان طرحواره شخصیتی شنیده می‌شود، از همین رویکرد می‌آید.
انواع طرحواره شخصیتی در روانشناسی کدام‌اند؟
طرحواره های شخصیتی معمولا در نتیجه تجربه‌های دوران کودکی، سبک تربیتی خانواده، نیازهای عاطفی برآورده‌نشده و تجربه‌های منفی زندگی شکل می‌گیرند. این الگوهای ذهنی می‌توانند روی احساسات، تصمیم‌ها و نحوه ارتباط افراد با دیگران تاثیر مستقیم داشته باشند.
در روانشناسی، انواع طرحواره شخصیتی را می‌توان به چند دسته اصلی تقسیم کرد که هر کدام ویژگی‌ها و تاثیرات متفاوتی بر رفتار افراد دارند. دسته‌بندی جدول زیر ساده‌شده و آموزشی است؛ دسته‌بندی رسمی‌تر را در بخش بعد می‌بینید.
| نوع طرحواره | زمان شکل‌گیری | ویژگی اصلی | مثال |
|---|---|---|---|
| ناسازگار اولیه | کودکی و نوجوانی | باورهای منفی عمیق | ترس از طرد شدن |
| ناسازگار ثانویه | بزرگسالی | رفتارهای ناسالم | خودتنبیهی |
| طرحواره‌های سازگار | رشد سالم شخصیت | الگوهای ذهنی مثبت | خودارزشمندی |
| طرحواره‌های اصلی | بلندمدت و پایدار | هسته شخصیت | بازداری هیجانی |
طرحواره های ناسازگار اولیه
این نوع طرحواره‌ها معمولا در دوران کودکی و نوجوانی شکل می‌گیرند و شامل باورهای منفی و عمیقی هستند که فرد نسبت به خود، دیگران یا محیط اطرافش پیدا می‌کند. این الگوهای ذهنی در بسیاری از مواقع ریشه در تجربه‌های تلخ، کمبود محبت یا ناامنی عاطفی دارند.
از رایج‌ترین طرحواره های ناسازگار اولیه می‌توان به ترس از طرد شدن، بی‌اعتمادی، احساس آسیب‌پذیری و رهاشدگی اشاره کرد.
طرحواره های ناسازگار ثانویه
طرحواره های ناسازگار ثانویه معمولا در بزرگسالی شکل می‌گیرند و بیشتر با رفتارها و واکنش‌های ناسالم در روابط اجتماعی مرتبط هستند. این طرحواره‌ها می‌توانند باعث شوند افراد در تعامل با دیگران دچار مشکلات احساسی و رفتاری شوند.
خودفداکاری افراطی، خودتنبیهی، انزوا و وابستگی شدید از جمله نمونه‌های این نوع طرحواره محسوب می‌شوند.
طرحواره های سازگار
برخلاف طرحواره‌های ناسازگار، این دسته شامل الگوهای ذهنی سالم و مثبت هستند که به حفظ سلامت روان و ایجاد روابط موثر کمک می‌کنند. افرادی که طرحواره‌های سازگار دارند معمولا از اعتماد به‌نفس، خودکنترلی و استقلال بیشتری برخوردارند.
طرحواره خودارزشمندی، خودمختاری و خودکنترلی از مهم‌ترین انواع طرحواره های سازگار به شمار می‌روند.
۵ حوزه طرحواره‌های ناسازگار در مدل جفری یانگ چیست؟
در طرحواره‌درمانی یانگ، ۱۸ طرحواره ناسازگار اولیه در ۵ حوزه دسته‌بندی می‌شوند. بسیاری از نمونه‌هایی که در این مقاله آمده (مثل خودتنبیهی، وابستگی، بازداری هیجانی و نیاز به تأیید) در واقع جزو همین ۱۸ طرحواره‌اند:
- بریدگی و طرد: رهاشدگی، بی‌اعتمادی، محرومیت هیجانی، نقص و شرم، انزوای اجتماعی.
- خودگردانی و عملکرد مختل: وابستگی، آسیب‌پذیری، خود تحول‌نیافته، شکست.
- محدودیت‌های مختل: استحقاق و بزرگ‌منشی، خویشتن‌داری ناکافی.
- دیگرجهت‌مندی: اطاعت، ایثار، پذیرش‌جویی و جلب توجه.
- گوش‌به‌زنگی بیش از حد و بازداری: منفی‌گرایی، بازداری هیجانی، معیارهای سرسختانه، تنبیه.
طرحواره های شخصیتی اصلی
این طرحواره‌ها به عنوان هسته اصلی شخصیت شناخته می‌شوند و تاثیر زیادی بر احساسات، افکار و رفتارهای بلند مدت افراد دارند. بسیاری از واکنش‌های احساسی و رفتاری انسان‌ها تحت تاثیر همین الگوهای پایدار ذهنی شکل می‌گیرد.
وابستگی، خودمحوری، بازداری هیجانی و نیاز به تایید دیگران از جمله مهم‌ترین طرحواره های شخصیتی اصلی هستند.
هر فرد ممکن است بسته به شرایط زندگی، تجربیات گذشته و ویژگی‌های شخصیتی خود چندین نوع طرحواره را تجربه کند. شناخت انواع طرحواره ها در روانشناسی می‌تواند به افراد کمک کند تا رفتارها، احساسات و الگوهای ذهنی خود را بهتر درک کرده و برای مدیریت آن‌ها اقدام کنند.
بیشتر بخوانید: کاربرد طرحواره در کسب و کار
بیشتر بخوانید: انواع سبک‌های رهبری در مدیریت
چگونه طرحواره‌های شخصیتی را مدیریت و درمان کنیم؟
طرحواره های شخصیتی اگرچه در طول سال‌ها شکل می‌گیرند، اما قابل شناسایی و مدیریت هستند. بسیاری از روانشناسان معتقدند آگاهی از تله‌های ذهنی و اصلاح الگوهای فکری ناسالم می‌تواند تاثیر زیادی بر کیفیت زندگی، روابط و سلامت روان افراد داشته باشد.
برای مدیریت طرحواره ها از روش‌های مختلفی در روانشناسی استفاده می‌شود که هدف اصلی آن‌ها تغییر باورهای منفی و جایگزینی الگوهای سالم‌تر ذهنی است.
شناسایی طرحواره های ناکارآمد
اولین قدم برای درمان طرحواره ها، شناسایی الگوهای ذهنی ناسالم و آگاهی نسبت به تاثیر آن‌ها بر رفتار و احساسات فرد است. بسیاری از افراد بدون اینکه متوجه باشند، سال‌ها تحت تاثیر تله‌های ذهنی خود زندگی می‌کنند.
روانشناس یا درمانگر می‌تواند با بررسی رفتارها، افکار و واکنش‌های احساسی فرد، طرحواره های ناسازگار را شناسایی کرده و به درک بهتر آن‌ها کمک کند.
جایگزینی باورهای مثبت
بعد از شناسایی طرحواره های ناسازگار، فرد باید به تدریج باورهای سالم‌تر و واقع‌بینانه‌تری را جایگزین افکار منفی کند. این فرایند معمولا زمان‌بر است اما می‌تواند تاثیر زیادی بر کاهش اضطراب، ترس و رفتارهای ناسالم داشته باشد.
تمرین خودآگاهی، کنترل افکار منفی و ایجاد الگوهای رفتاری جدید از مهم‌ترین تکنیک‌های مدیریت طرحواره محسوب می‌شوند.
نقش روان درمانگر در درمان طرحواره ها
در بسیاری از مواقع، تغییر طرحواره های شخصیتی بدون کمک تخصصی دشوار است. درمانگر به فرد کمک می‌کند ریشه تله‌های ذهنی خود را شناسایی کرده و روش‌های سالم‌تری برای مدیریت احساسات و روابط پیدا کند.
امروزه طرحواره درمانی یکی از رویکردهای شناخته‌شده و پژوهش‌شده روان‌درمانی برای کار روی الگوهای ناسازگار ذهنی است؛ انتخاب روش درمان باید با نظر روانشناس یا روان‌درمانگر واجد صلاحیت باشد.
بیشتر بخوانید: انواع تله های ذهنی
چه کتابی برای شناخت طرحواره‌ها مناسب است؟
یکی از کتاب‌های شناخته‌شده در زمینه شناخت و درمان طرحواره ها، کتاب زندگی خود را دوباره بیافرینید نوشته جفری یانگ و ژانت کلوسکو است. این کتاب به زبان ساده توضیح می‌دهد که تله‌های ذهنی چگونه شکل می‌گیرند و افراد چگونه می‌توانند الگوهای فکری ناسالم خود را تغییر دهند.
مطالعه این کتاب می‌تواند به افزایش خودآگاهی و شناخت بهتر انواع طرحواره های شخصیتی کمک زیادی کند.
سخن نهایی
طرحواره ها در روانشناسی به الگوهای ذهنی و رفتاری عمیقی گفته می‌شوند که از تجربه‌های گذشته، به‌ویژه دوران کودکی، شکل می‌گیرند و می‌توانند روی احساسات، تصمیم‌ها و روابط افراد تاثیر زیادی داشته باشند. شناخت انواع طرحواره شخصیتی به افراد کمک می‌کند تا دلیل بسیاری از رفتارها، واکنش‌های احساسی و تله‌های ذهنی خود را بهتر درک کنند.
اگرچه برخی طرحواره های ناسازگار ممکن است سال‌ها در ذهن افراد باقی بمانند، اما با افزایش خودآگاهی، استفاده از تکنیک‌های مدیریت طرحواره و کمک گرفتن از متخصصان روانشناسی می‌توان آن‌ها را کنترل و اصلاح کرد. شناخت و درمان این الگوهای ذهنی، یکی از مهم‌ترین قدم‌ها برای رشد فردی، ایجاد روابط سالم‌تر و داشتن آرامش روانی بیشتر محسوب می‌شود.
طرحواره‌ها در تصمیم‌های مدیریتی چگونه دیده می‌شوند؟ در جلسات مشاوره مدیران مانی معمولاً ردپای این الگوها را در رفتار صاحبان کسب و کار می‌بینیم: مدیری با «معیارهای سرسختانه» کارها را واگذار نمی‌کند، مدیری با «پذیرش‌جویی» در مذاکره قیمت کوتاه می‌آید و مدیری با «بی‌اعتمادی» تیم را از تصمیم‌ها دور نگه می‌دارد. اگر این الگوها در کسب و کارتان آشناست، کوچینگ و مدیریت اولویت‌ها یکی از سرفصل‌های دوره مدیران مانی کد ۷ است؛ برای آشنایی با سرفصل‌ها صفحه دوره را ببینید یا با ۹۰۰۰۶۶۰۰ تماس بگیرید. این دوره جایگزین روان‌درمانی نیست.
سوالات رایج
طرحواره شخصیتی چیست؟
طرحواره در روانشناسی به الگوهای ذهنی و فکری گفته می‌شود که از تجربه‌های گذشته شکل می‌گیرند و روی رفتار، احساسات و تصمیم‌های افراد تاثیر می‌گذارند.
انواع طرحواره شخصیتی کدام‌اند؟
در یک دسته‌بندی ساده، طرحواره‌ها به ناسازگار اولیه، ناسازگار ثانویه، سازگار و اصلی تقسیم می‌شوند. در طرحواره‌درمانی جفری یانگ نیز ۱۸ طرحواره ناسازگار اولیه در ۵ حوزه دسته‌بندی شده‌اند.
طرحواره های ناسازگار چگونه شکل می‌گیرند؟
این طرحواره‌ها معمولا در دوران کودکی و بر اثر تجربه‌های منفی، کمبودهای عاطفی، سبک تربیتی نامناسب یا روابط ناسالم شکل می‌گیرند.
آیا طرحواره ها قابل درمان هستند؟
بله، بسیاری از طرحواره های ناسازگار با کمک روان درمانی، افزایش خودآگاهی و تکنیک‌های شناختی رفتاری قابل مدیریت و درمان هستند.
چه کتابی برای شناخت طرحواره‌ها مناسب است؟
کتاب زندگی خود را دوباره بیافرینید نوشته جفری یانگ و ژانت کلوسکو یکی از شناخته‌شده‌ترین کتاب‌ها در زمینه شناخت تله‌های ذهنی و طرحواره درمانی است.
تفاوت طرحواره شخصیتی با تست شخصیت‌شناسی DISC چیست؟
طرحواره‌های شخصیتی، الگوهای عمیق ذهنی و هیجانی هستند که معمولاً تحت‌تأثیر تجربه‌های گذشته شکل می‌گیرند و بر برداشت فرد از خود، دیگران و اتفاقات اثر می‌گذارند. در مقابل، تست شخصیت‌شناسی دیسک بیشتر سبک رفتاری، نحوه ارتباط، تصمیم گیری و واکنش افراد در موقعیت‌های مختلف را بررسی می‌کند. تست DISC برای تشخیص طرحواره‌های ناسازگار طراحی نشده است، اما می‌تواند در کنار شناخت طرحواره‌ها، به خودآگاهی رفتاری بیشتر کمک کند.
می‌خواهید با برنامه و تمرکز بیشتری به هدف‌هایتان برسید؟
آکادمی مدیران مانی با دوره‌ها و برنامه‌های کوچینگ به شما کمک می‌کند هدف‌ها، موانع و عادت‌هایتان را بشناسید و مسیر رشد فردی و حرفه‌ای‌تان را روشن کنید. با ما تماس بگیرید یا فرم زیر را پر کنید.
شماره‌تان را بگذارید تا مشاوران مدیران مانی با شما تماس بگیرند.
دیدگاهتان را بنویسید
برای نوشتن دیدگاه باید وارد بشوید.