طرحواره چیست؟ انواع طرحواره شخصیتی و تکنیکهای مدیریت آن
همه ما الگوهای ذهنی و رفتاری مشخصی داریم که روی تصمیم ها، احساسات و روابط ما تاثیر می گذارند. در روانشناسی به این الگوهای عمیق ذهنی طرحواره گفته می شود.
طرحواره ها معمولا از دوران کودکی شکل می گیرند و می توانند در بزرگسالی روی نحوه فکر کردن، احساسات و رفتار افراد تاثیر مستقیم داشته باشند. شناخت طرحواره شخصیتی به افراد کمک می کند تا دلیل بسیاری از واکنش ها، ترس ها و رفتارهای تکرار شونده خود را بهتر درک کنند.
در این مقاله بررسی می کنیم طرحواره چیست، انواع طرحواره شخصیتی در روانشناسی کداماند و چگونه می توان این الگوهای ذهنی را مدیریت کرد.
تاریخچه و مفهوم طرحواره شخصیتی
مفهوم طرحواره در روانشناسی سالهاست که مورد توجه روانشناسان و متخصصان حوزه شناخت و رفتار قرار دارد. به زبان ساده، طرحواره ها الگوهای ذهنی و فکری عمیقی هستند که افراد بر اساس آن ها دنیا، روابط و حتی خودشان را تفسیر می کنند.
اولین ایده های مرتبط با طرحواره در دهه 1930 توسط روانشناس آلمانی فردریک بارتلت مطرح شد. او باور داشت ذهن انسان اطلاعات و تجربیات را در قالب الگوهای شناختی سازماندهی می کند تا بتواند میان تجربههای گذشته و اطلاعات جدید ارتباط برقرار کند.
در ادامه، جرج کلی در دهه 1950 مفهوم طرحواره های شخصیتی را گسترش داد. او اعتقاد داشت افراد با استفاده از تله های ذهنی و الگوهای فکری خود اتفاقات اطرافشان را تحلیل و تفسیر می کنند. این دیدگاه نقش مهمی در شناخت رفتار و شخصیت انسان داشت.
در دهه 1980 نیز آرون بک با توسعه نظریه های شناختی، تاثیر طرحواره های ناکارآمد بر مشکلات روانشناختی را بررسی کرد. تحقیقات او نشان داد برخی طرحواره های منفی می توانند زمینه ساز اضطراب، افسردگی و بسیاری از اختلالات رفتاری در افراد شوند.
انواع طرحواره شخصیتی در روانشناسی
طرحواره های شخصیتی معمولا در نتیجه تجربه های دوران کودکی، سبک تربیتی خانواده، نیازهای عاطفی برآورده نشده و تجربه های منفی زندگی شکل می گیرند. این الگوهای ذهنی می توانند روی احساسات، تصمیم ها و نحوه ارتباط افراد با دیگران تاثیر مستقیم داشته باشند.
در روانشناسی، انواع طرحواره شخصیتی به چند دسته اصلی تقسیم می شوند که هر کدام ویژگی ها و تاثیرات متفاوتی بر رفتار افراد دارند.
| نوع طرحواره | زمان شکلگیری | ویژگی اصلی | مثال |
|---|---|---|---|
| ناسازگار اولیه | کودکی و نوجوانی | باورهای منفی عمیق | ترس از طرد شدن |
| ناسازگار ثانویه | بزرگسالی | رفتارهای ناسالم | خودتنبیهی |
| طرحوارههای سازگار | رشد سالم شخصیت | الگوهای ذهنی مثبت | خودارزشمندی |
| طرحوارههای اصلی | بلندمدت و پایدار | هسته شخصیت | بازداری هیجانی |
طرحواره های ناسازگار اولیه
این نوع طرحواره ها معمولا در دوران کودکی و نوجوانی شکل می گیرند و شامل باورهای منفی و عمیقی هستند که فرد نسبت به خود، دیگران یا محیط اطرافش پیدا می کند. این الگوهای ذهنی در بسیاری از مواقع ریشه در تجربه های تلخ، کمبود محبت یا ناامنی عاطفی دارند.
از رایجترین طرحواره های ناسازگار اولیه می توان به ترس از طرد شدن، بی اعتمادی، احساس آسیب پذیری و رهاشدگی اشاره کرد.
طرحواره های ناسازگار ثانویه
طرحواره های ناسازگار ثانویه معمولا در بزرگسالی شکل می گیرند و بیشتر با رفتارها و واکنش های ناسالم در روابط اجتماعی مرتبط هستند. این طرحواره ها می توانند باعث شوند افراد در تعامل با دیگران دچار مشکلات احساسی و رفتاری شوند.
خودفداکاری افراطی، خودتنبیهی، انزوا و وابستگی شدید از جمله نمونه های این نوع طرحواره محسوب می شوند.
طرحواره های سازگار
برخلاف طرحواره های ناسازگار، این دسته شامل الگوهای ذهنی سالم و مثبت هستند که به حفظ سلامت روان و ایجاد روابط موثر کمک می کنند. افرادی که طرحواره های سازگار دارند معمولا از اعتماد به نفس، خودکنترلی و استقلال بیشتری برخوردارند.
طرحواره خودارزشمندی، خودمختاری و خودکنترلی از مهم ترین انواع طرحواره های سازگار به شمار می روند.
طرحواره های شخصیتی اصلی
این طرحواره ها به عنوان هسته اصلی شخصیت شناخته می شوند و تاثیر زیادی بر احساسات، افکار و رفتارهای بلند مدت افراد دارند. بسیاری از واکنش های احساسی و رفتاری انسان ها تحت تاثیر همین الگوهای پایدار ذهنی شکل می گیرد.
وابستگی، خودمحوری، بازداری هیجانی و نیاز به تایید دیگران از جمله مهمترین طرحواره های شخصیتی اصلی هستند.
هر فرد ممکن است بسته به شرایط زندگی، تجربیات گذشته و ویژگی های شخصیتی خود چندین نوع طرحواره را تجربه کند. شناخت انواع طرحواره ها در روانشناسی می تواند به افراد کمک کند تا رفتارها، احساسات و الگوهای ذهنی خود را بهتر درک کرده و برای مدیریت آن ها اقدام کنند.
بیشتر بخوانید: کاربرد طرحواره در کسب و کار
روش های مدیریت و درمان طرحواره های شخصیتی
طرحواره های شخصیتی اگرچه در طول سال ها شکل می گیرند، اما قابل شناسایی و مدیریت هستند. بسیاری از روانشناسان معتقدند آگاهی از تله های ذهنی و اصلاح الگوهای فکری ناسالم می تواند تاثیر زیادی بر کیفیت زندگی، روابط و سلامت روان افراد داشته باشد.
برای مدیریت طرحواره ها از روش های مختلفی در روانشناسی استفاده می شود که هدف اصلی آن ها تغییر باورهای منفی و جایگزینی الگوهای سالمتر ذهنی است.
شناسایی طرحواره های ناکارآمد
اولین قدم برای درمان طرحواره ها، شناسایی الگوهای ذهنی ناسالم و آگاهی نسبت به تاثیر آن ها بر رفتار و احساسات فرد است. بسیاری از افراد بدون اینکه متوجه باشند، سال ها تحت تاثیر تله های ذهنی خود زندگی می کنند.
روانشناس یا درمانگر می تواند با بررسی رفتارها، افکار و واکنش های احساسی فرد، طرحواره های ناسازگار را شناسایی کرده و به درک بهتر آن ها کمک کند.
جایگزینی باورهای مثبت
بعد از شناسایی طرحواره های ناسازگار، فرد باید به تدریج باورهای سالمتر و واقع بینانهتری را جایگزین افکار منفی کند. این فرایند معمولا زمانبر است اما می تواند تاثیر زیادی بر کاهش اضطراب، ترس و رفتارهای ناسالم داشته باشد.
تمرین خودآگاهی، کنترل افکار منفی و ایجاد الگوهای رفتاری جدید از مهمترین تکنیک های مدیریت طرحواره محسوب می شوند.
نقش روان درمانگر در درمان طرحواره ها
در بسیاری از مواقع، تغییر طرحواره های شخصیتی بدون کمک تخصصی دشوار است. درمانگر به فرد کمک می کند ریشه تلههای ذهنی خود را شناسایی کرده و روش های سالمتری برای مدیریت احساسات و روابط پیدا کند.
امروزه طرحواره درمانی یکی از موثرترین روشهای روانشناسی برای درمان الگوهای ناسازگار ذهنی شناخته می شود.
بیشتر بخوانید: انواع تله های ذهنی
بهترین کتاب برای شناخت طرحواره ها
یکی از معروف ترین کتاب ها در زمینه شناخت و درمان طرحواره ها، کتاب زندگی خود را دوباره بیافرینید نوشته جفری یانگ است. این کتاب به زبان ساده توضیح می دهد که تله های ذهنی چگونه شکل می گیرند و افراد چگونه می توانند الگوهای فکری ناسالم خود را تغییر دهند.
مطالعه این کتاب می تواند به افزایش خودآگاهی و شناخت بهتر انواع طرحواره های شخصیتی کمک زیادی کند.
سخن نهایی
طرحواره ها در روانشناسی به الگوهای ذهنی و رفتاری عمیقی گفته می شوند که از تجربه های گذشته، به ویژه دوران کودکی، شکل می گیرند و می توانند روی احساسات، تصمیم ها و روابط افراد تاثیر زیادی داشته باشند. شناخت انواع طرحواره شخصیتی به افراد کمک می کند تا دلیل بسیاری از رفتارها، واکنش های احساسی و تله های ذهنی خود را بهتر درک کنند.
اگرچه برخی طرحواره های ناسازگار ممکن است سال ها در ذهن افراد باقی بمانند، اما با افزایش خودآگاهی، استفاده از تکنیک های مدیریت طرحواره و کمک گرفتن از متخصصان روانشناسی می توان آن ها را کنترل و اصلاح کرد. شناخت و درمان این الگوهای ذهنی، یکی از مهمترین قدمها برای رشد فردی، ایجاد روابط سالمتر و داشتن آرامش روانی بیشتر محسوب می شود.
منبع: TechTarget
سوالات رایج
طرحواره شخصیتی چیست؟
طرحواره در روانشناسی به الگوهای ذهنی و فکری گفته می شود که از تجربه های گذشته شکل می گیرند و روی رفتار، احساسات و تصمیم های افراد تاثیر می گذارند.
انواع طرحواره شخصیتی کداماند؟
انواع طرحواره شخصیتی شامل طرحواره های ناسازگار اولیه، ناسازگار ثانویه، طرحواره های سازگار و طرحواره های اصلی هستند که هر کدام ویژگی های متفاوتی دارند.
طرحواره های ناسازگار چگونه شکل میگیرند؟
این طرحواره ها معمولا در دوران کودکی و بر اثر تجربههای منفی، کمبودهای عاطفی، سبک تربیتی نامناسب یا روابط ناسالم شکل می گیرند.
آیا طرحواره ها قابل درمان هستند؟
بله، بسیاری از طرحواره های ناسازگار با کمک روان درمانی، افزایش خودآگاهی و تکنیک های شناختی رفتاری قابل مدیریت و درمان هستند.
بهترین کتاب برای شناخت طرحواره ها چیست؟
کتاب زندگی خود را دوباره بیافرینید نوشته جفری یانگ یکی از معروفترین کتاب ها در زمینه شناخت تله های ذهنی و طرحواره درمانی است.
تفاوت طرحواره شخصیتی با تست شخصیتشناسی DISC چیست؟
طرحوارههای شخصیتی، الگوهای عمیق ذهنی و هیجانی هستند که معمولاً تحتتأثیر تجربههای گذشته شکل میگیرند و بر برداشت فرد از خود، دیگران و اتفاقات اثر میگذارند. در مقابل، تست شخصیت شناسی دیسک بیشتر سبک رفتاری، نحوه ارتباط، تصمیمگیری و واکنش افراد در موقعیتهای مختلف را بررسی میکند. تست DISC برای تشخیص طرحوارههای ناسازگار طراحی نشده است، اما میتواند در کنار شناخت طرحوارهها، به خودآگاهی رفتاری بیشتر کمک کند.
دیدگاهتان را بنویسید
برای نوشتن دیدگاه باید وارد بشوید.